| AYÇİÇEĞİ(HELİANTHUS ANNUUS L.)TARIMINDA VERİMLİLİĞİ ARTIRICI FAKTÖRLER 1-Giriş 2-Sertifikalı Tohum 2.A)Tanımı 2.B)-Önemi 2.C)-Ülkemizdeki yaygın çeşitler 2.D)-Orabanche 3- TOPRAK VE İKLİM İSTEKLERİ: 4- EKİM ZAMANI 5- EKİM ŞEKLİ 6-Sulama 7-Pazarlama 8-Polinasyon 9-Sonuç 1-GİRİŞ: Güzel görünümü ile tarlaların süsü olan ayçiçeği, günümüzün en önemli yağ bitkilerinden birisidir. Ayçiçeği karasal iklim kuşağında ve ılıman iklimin görüldüğü yağışlı bölgelerde yetiştirilen tek yıllık bir bitkidir. Çok geniş bir adaptasyon alanına sahiptir. Amerika, Avrupa, Asya, Afrika ve Avustralya kıtalarında tarımı yapılmaktadır. İnsan beslenmesinde,özellikle bitkisel yağların önemi çok büyüktür. Ayçiçeği, içerisinde bulunan yüksek orandaki yağ miktarı (% 22-50 ) nedeniyle,bitkisel ham yağ üretimi bakımından önemli bir yere sahiptir. Ayçiçeği yağı; içerdiği doymamış yağ asitleri oranının yüksek (% 69), doymuş yağ asitleri oranının ise düşük (% 11) olması nedeniyle, beslenme değeri en yüksek olan bitkisel yağlardan birisidir. Ülkemizde ayçiçeği, en fazla Trakya-Marmara bölgesinde ekilmektedir. Ayçiçeği ekim alanlarının üçte ikisi bu bölgemize aittir. Trakya-Marmara bölgesini Ege, Orta Anadolu ve Orta Karadeniz bölgeleri takip etmektedir. Son yıllarda Doğu Anadolu bölgesinin bazı illeri de ayçiçeği ekimi açısından önemli gelişmeler göstermiştir. Ayçiçeği ülkemizde genelde yağlık olarak yetiştirilir.Bitkisel yağ üretiminde % 50 ile en büyük paya sahip ayçiçek yağı,yemeklerde ve kızartmalarda yaygın olarak kullanılmaktadır. Ayçiçeği,yıllara göre değişmekle beraber ülkemizde yaklaşık olarak 550.000 ile 600.000 hektar alanda ekilmektedir.Ayrıca yıllık 220-380 bin ton ayçiçeği yağı üretilmektedir.Kurak koşullarda ortalama olarak 120-130 kg/da dane verimi alınırken, ayçiçeği tarlası bir defa sulandığında 220-250 kg/da,iki kez sulandığında 270-300 kg/da,üç kez sulandığında ise 350-400 kg/da ürün alınabilmektedir.En fazla üretim yapılan Trakya’da sertifikalı tohum kullanılması ve modern tarım teknikleri uygulanması sonucunda ülke ortalamasının üzerinde verim alınmaktadır. Ayçiçeği tanesi çerez olarak insanlar tarafından zevkle tüketilmektedir Ayçiçeği yüksek kalorisiyle çok önemli bir enerji kaynağı olmasının yanı sıra doğal besinler arasında en fazla E vitaminini içermektedir.Bunun yanında linoleik asit yönünden de zengindir.Linoleik asit, kötü kolesterol düzeyini düşürerek damarlarda oluşacak kan pıhtılarının damarları tıkamasını da önlediğinden kalp krizi riskini azaltmaktadır.Ayçiçeğinde bulunan E vitamini gibi antioksidan maddelerin fazlalığı, vücudun kansere karşı direncini artırmaktadır. Ayrıca ayçiçeği kuş yemi olarak da kullanılmaktadır.Hasat sonrası tarlada kalan sapları ve tohum kabukları yakacak olarak değerlendirilmektedir. Ayçiçeği bitkisi soğuk ve yüksek sıcaklıklara karşı oldukça toleranslı bir bitkidir. Bu nedenle, geniş bir yayılma alanına sahiptir. Tohumun çimlenebilmesi için toprak sıcaklığının minimum 4 0C olması gerekmektedir. Ancak,çimlenmenin normal olabilmesi için, toprak sıcaklığının en az 10-12 0C'ye yükselmesi gerekmektedir. Toprak sıcaklığı arttıkça, tohumun çimlenme ve sürme hızı da artmaktadır. 2-SERTİFİKALI TOHUM: A-TANIMI: Tohum seçiminde hibrid (melez) tohum kullanılmalıdır. 308 sayılı Kanun gereği tohumlukların Tescil, Kontrol ve Sertifikasyonu hakkındaki tarla ve laboratuar kontrolleri sonucunda genetik, fiziksel ve biyolojik değerleri belirlenerek sertifikalandırılması ve sertifikalandırılan tohumluklara sertifikada belirten etiketlerin bağlanması ve belgelendirilmesine Sertifikalı tohumluk denir. B-ÖNEMİ: Ülkemizde tarımda kullanılabilir alanlarımızın daha fazla artırılamayacağından artan nüfusun taleplerinin karşılanabilmesi için üretimin artırılması ancak verim artışı ile mümkün olacaktır. Tarımda verimlilik ve üretimin arttırılmasında, üretim maliyetinin düşürülmesinde tohumluk en temel ve önemli bir girdi ve teknolojik öğe olma durumundadır.Üreticimiz yüksek vasıflı (Sertifikalı) tohum kullandığı zaman verim ve üretim artmış olacak,bazı hastalık ve zararlılarla mücadele etmek kolaylaşacaktır. Tarımın en önemli sorunlarından biri sertifikalı tohumluk üretimidir. Ancak ülkemizde üretilen sertifikalı ayçiçeği tohumluğu miktarı ihtiyacın üzerinde olduğundan ayçiçeği üretiminde bu sorun yaşanmamaktadır.
1960’lı yıllara kadar
ülkemizde Romanya ve Bulgaristan’dan getirilen ayçiçeği çeşitleri
ekilirken, 1962 yılında Orabanche görülmesiyle birlikte bu çeşitler yerini
Rus çeşitlerine (Vniimk) bırakmıştır. Bugün ülkemizin bazı bölgelerinde bu
çeşitler halen ekilmektedir. 1980’li yıllardan sonra ülkemize hibrit
ayçiçeği çeşitleri getirilmiştir. Bu çeşitlerin; kısa boylu, yüksek
verimli ve orabanşa dayanıklı olmaları nedeniyle üretimleri hızla artmış
ve son yıllarda tamamen hibrid çeşitler ekilir hale gelmiştir. Yöreye uygun verimli hibrit tohumluğun seçimi ve tavsiye edilen yöntemlerin kullanılması karlı bir ayçiçeği üretimi için gereklidir.
Ekimi yapılacak tohumlarda şu özellikler olmalıdır; g) Orabanche (verem otu) dayanıklı ayçiçeği tohumluğu tercih edilmelidir. C-ÜLKEMİZDEKİ YAYGIN ÇEŞİTLERİ : Ayçiçeği tarımında tohumluğun önemi büyüktür.Önceki yıllarda üretilen açık tozlanan çeşitlerin yerine son zamanlarda melez (Hibrid) ayçiçeği çeşitleri almıştır. Ayçiçeği çeşit seçiminde dikkat edilmesi gereken en önemli husus sertifikalı tohum kullanılması ayrıca üretici firmanın yöre için tavsiye ettiği çeşit kullanılması gerekir.Özellikle orabanche karşı dayanıklı çeşit seçimi yapılması gerekir. D-ORABANCHE:Ayçiçeğinin iki temel hastalığından birisi olan Orabanche bir çok yerde Verem Otu veya Canavar Otu olarak ta bilinmektedir.Ayçiçeği ekiliş alanlarında görülen kök parazitidir.Ayçiçeği gövdesinin toprağa yakın kısmında gövdeye saplanmış gibi duran ve gövdeye paralel büyüyen kirli sarı renkte çiçek rengi mavi,mor ve beyaz Orabanche bitkisine ait tohumlar uzun yıllar (10-15 yıl) toprakta canlılığını koruyabilmektedir. Orabanche ihtiyaç duyduğu besin maddesini ve suyu ayçiçeği köklerine emeçlerini salarak karşılar. Mücadelesi: Üst üste ayçiçeği ekimi yapılmaması gerekir. Buğday,arpa,mısır,çeltik,pamuk veya baklagiller ile ekim nöbeti yapılabilir. Orabanche ile mücadele için bazı kültürel önlemler yapılabilir.Bu önlemler elle yolma, geç dikim, derin sürüm ve dayanıklı çeşitler kullanılmalıdır.Tüm kültürel önlemlerin yanı sıra ilaçlama ile de mücadelesi yapılabilir. TOPRAK VE İKLİM İSTEKLERİ: Ayçiçeği bitkisi toprak tipi yönünden çok seçici değildir.Ancak organik maddece zengin, derin ve su tutma kapasitesi iyi topraklarda yüksek verim potansiyeline sahiptir. Kumsal topraklardan ağır yapıdaki killi topraklara kadar her türlü iyi drenaj sağlanmış topraklarda tarımı yapılabilmektedir. Ayçiçeğinin tuzluluğa karşı toleransı azdır. Ayçiçeği yüksek ve düşük sıcaklıklara gelişme dönemine bağlı olarak oldukça toleranslıdır. Tohumlarının en iyi çimlenebilmesi için 8-10 oC’ lik toprak sıcaklığı gerekir. Ayçiçeği için en iyi yetişme sıcaklıkları 21 ile 24 oC arasıdır. Ayçiçeği bitkisi kazık kök yapısına sahip olduğu için diğer tarla ürünlerine göre kurağa oldukça toleranslıdır. Yetişme sürecinde yağışların sağlayacağı veya sulama ile toprağa verilecek 450 mm dolayında su en iyi verimi alabilmek için yeterlidir. EKİM ZAMANI Ayçiçeğinde çimlenmenin iyi olabilmesi için toprak ısısı en az 8-10 oC olmalıdır. Daha yüksek sıcaklıkta tohumların çimlenme ve çıkışı daha hızlı olur.Ayçiçeği ekim zamanı Ege, Güneydoğu Anadolu Bölgelerinde Mart, Marmara, Orta Anadolu ve Karadeniz Bölgelerinde Nisan, Doğu Anadolu Bölgesinde Mayıs ayıdır. O yılın iklim durumu da ekim zamanını belirlemede kuşkusuz önemlidir. Ayçiçeği ekimi, kuru şartlarda yapılacak ise erken yapılmalıdır. Erken ekimler, ayçiçeğinin Kış ve İlkbahar yağışlarından daha iyi yararlanmasını sağlar. EKİM ŞEKLİ Ayçiçeği ekiminde hassas havalı (pnomatik) mibzerler kullanılmaktadır. Çeşit ve toprak koşullarına göre yüksek verim alabilmek için bir dekar alanda istenen yaklaşık bitki sayısı 4000-5500 arasında olabilir. Ekim derinliği, iyi hazırlanmış tavlı tohum yatağında ve erken ekimlerde 5-6 cm olabilir. 6-SULAMA: Ayçiçeği bitkisi kurak iklim şartlarına oldukça dayanıklıdır. Ancak, sulu koşullarda yetiştirildiğinde önemli verim artışları elde edilmektedir. Bitkinin suya en fazla ihtiyaç duyduğu dönem, tabla teşekkülünden çiçeklenmeye kadar geçen dönemdir. Özellikle çiçeklenmeden 20 gün önce ve çiçeklenmeden sonraki 20 günlük dönem su tüketimi bakımında ayçiçeği için çok kritik bir dönemdir. Bu dönemde bitki susuzluk stresine girmemelidir. Yağışın yeterli olduğu (yıllık 600 mm ve bahar yağışı 400 mm) bölgelerde sulamaya gerek duyulmamaktadır. Ancak, yağışın yeterli olmadığı bölgelerde sulama yapılmalıdır. Sulama ile % 50 ve daha fazla oranlarda verim artışları elde edilebilmektedir. Bölgenin iklim ve toprak koşullarına göre ayçiçeğinde 3-4 sulama yapılabilmektedir.Ayçiçeğinde ilk sulama tabla teşekkülünde, ikinci sulama çiçeklenme döneminde ve üçüncü sulama ise süt olum döneminde yapılmalıdır. Ayçiçeğinde sulama, karık usulü yapılmaktadır. Özellikle son çapalamada, lister tipi çapalar kullanılarak boğaz doldurma ve karık oluşturma birlikte yapılmalıdır. Sulama sonrası tarlada su bırakılmamalıdır. 7-PAZARLAMA:Bugün dünyada 323 milyon ton civarında yağlı tohum üretimi gerçekleşmektedir.Bunların içerisinde ayçiçeği 21.3 milyon ton ile beşinci sırada yer almaktadır. Üretim ve ekimi yapılan alan bakımından ülkemizde yağlı tohumlu bitkiler içinde ayçiçeği birinci sırayı almaktadır. Bitkisel yağların yaklaşık yarıdan fazlası ayçiçeğinden elde edilmektedir. Ayçiçeği tarımı daha çok Marmara-Trakya Bölgesi'nde yapılmaktadır. Ülkemizde yağlı tohumlu bitkilerin ekiliş alanları artış eğilimi gösterdiği yıllarda bile artan nüfus ve buna bağlı olarak kişi başına tüketimin artması sebebiyle üretim tüketimi karşılayamamıştır. Böylece giderek artan yağ açığı ortaya çıkmış ve bu açık ithalat yolu ile giderilmiştir.Bazı yıllarda ithal edilen ham yağ rafine edildikten sonra ihraç edilmiştir. Ayçiçeği tohumu yanında gerek işlenmiş gerekse ham yağ olarak ithalatımız da mevcut olup miktarı dünya fiyatlarının durumuna göre yıldan yıla değişim göstermektedir. Ancak mevcut tohum ve margarin işleme kapasitemizin % 50 civarında olduğu düşünülürse, bu ithalatın tohum olarak yapılması, atıl kapasitenin kullanılmasını sağlayacağından işlenmiş ham yağ yerine, ayçiçeği tohum ithalatına öncelik verilmesi ülkemize büyük bir kazanç sağlayacaktır. Ayrıca ihraç amaçlı ithalatın teşvik edilmesi de bu kurulu kapasitenin değerlendirilmesi açısından da önem arz etmektedir. 8-POLİNASYON :Ülkemizde yetiştirilen bitkilerin bazı şartların yerine getirilmesi gerekmektedir. Bu şartlardan biri de iyi bir tozlanma ve döllenmenin sağlanmasıdır.Tozlanma ve döllenmenin iyi olmadığı durumlarda üründe verim ve kalite düşmektedir. Tabiatta tozlanma ve döllenme rüzgar, arılar ve böceklerle olmaktadır. Açık tarım alanlarında bal arısı, örtü altı tarımında bambus arısı tozlanmayı en iyi yapan böceklerdir.Özellikle ayçiçeğinde tozlaşmayı sağlamak için çiçeklenme zamanında birim alandaki bitki yoğunluğuna göre değişmekle beraber 2-3 dekar ayçiçeği alanına 1 arılı kovan hesabı ile koloni yerleştirilmesi gerekmektedir. Polinasyon ve polinasyon için kullanılmak üzere yetiştirilen arıcılığa önem verildiğinde ayçiçeğinde hem yağ ve kalitesinde artışlar görülecek hem de arıcılık ürünlerinde artışlar elde edilecektir. 9-SONUÇ: Ayçiçeği,kuru şartlarda yetiştiriciliği yapılan bir bitkidir.Ancak şiddetli kuraklık önemli ürün kayıplarına neden olmaktadır.Sulamanın yapılacağı alanlarda da dekara verimde önemli artışlar elde edilmektedir. İnsan beslenmesinde özellikle bitkisel yağ tüketiminde,çerez olarak kullanımda oldukça önemli bir bitkidir. Ayçiçeği bitkisinin verimlilik ve üretimin artırılması üretim maliyetinin düşürülmesi ve özelliklede Orobance parazitine karşı dayanaklığı yüksek vasıflı sertifikalandırılmış tohum kullanmayı kaçınılmaz kılmaktadır. Son 10 yıllık Dünya Ayçiçeği ekim alanlarına bakıldığında önemli oranda değişiklik görülmektedir.Üretim miktarı ve verime bakıldığında yıllara göre değişiklik göstermekle birlikte rakamlar arasında çok fazla farkın bulunmadığını görmekteyiz. Türkiye’deki 1996-2006 verilerini incelediğimizde ekim alanı,üretim ve verim artışlarında paralellik görülmektedir. Ayçiçeği üretiminde verimin ve kalitenin yüksek olmasına etki eden döllenmenin iyi sağlanabilmesi için üretim alanlarında bal arısı yetiştiriciliğine de önem verilmesi gerekmektedir.
Vedat YAZICI Ziraat Mühendisi Edirne İl Tarım Müdürlüğü
|